TDIU dotsenti: ota-onalar joylagan bolalar surati va videolari internetda umrbod qoladi
Ota-onalar, buvi-bobolar va boshqa qarindoshlar bolaning surati va videolarini ijtimoiy tarmoqlarga joylab, unga o'zi rozilik bermagan «raqamli iz» qoldirmoqda. Bu haqda Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti dotsenti UzA saytida yozdi. Xorijda bu hodisa sharenting deb ataladi. Nomi inglizcha share (ulashmoq) va parenting (ota-onalik) so'zlaridan olingan, mutaxassislar uni jiddiy ijtimoiy muammo sifatida o'rganmoqda.
Muallif bunday suratlarga misollar keltiradi: bolaning shifoxonadagi holati, jazolanayotganda yig'lashi, vannada yoki kiyinayotgan paytdagi suratlari, maktabdagi omadsizligi, oilaviy janjallar. Bola hali gapira olmagani yoki vaziyatni tushunmagani uchun ularni joylashga rozilik bera olmaydi.
Muallifning aytishicha, bu bola uchun quyidagi xavflarni tug'diradi:
- Internetga joylangan narsa texnik jihatdan hech qachon butunlay o'chib ketmaydi. Suratni kimdir ko'chirib, saqlab, ekran rasmiga olib yoki boshqa platformalarga yuborib ulgurgan bo'lishi mumkin.
- Oradan 15 dan 20 yilgacha vaqt o'tib, odam ish qidirayotganda, oliy o'quv yurtiga hujjat topshirayotganda yoki shaxsiy munosabatlarda shu suratlarga duch kelishi mumkin.
- Yuzni taniydigan tizimlar va ma'lumot yig'uvchi algoritmlar suratlarga qarab bolaning qayerdaligini, kun tartibini va o'zini qanday tutishini bilib olishi mumkin. Uning maktabi va kun tartibi haqidagi ma'lumotlar yomon niyatli odamlar qo'liga tushishi ham mumkin.
- O'zi haqidagi ma'lumotni nazorat qila olmaydigan bolada shaxsiy chegara tuyg'usi qiyinroq shakllanadi. Katta bo'lgach, u noqulay lahzalarini minglab odam ko'rganidan uyalib, shaxsiy hayotini so'ramay oshkor qilgan ota-onasiga ishonmay qo'yishi mumkin.
- Tengdoshlar bolalarni internetdagi eski suratlari bilan tobora ko'proq masxara qilmoqda.
Shaxsga doir ma'lumotlar haqidagi qonunda bolalar suratini ijtimoiy tarmoqqa joylash masalasi ochiq qolgan
«Bola huquqlarining kafolatlari to'g'risida»gi qonun har bir bolaga erkinlik, shaxsiy daxlsizlik, turar joy daxlsizligi va yozishmalar sirini saqlash huquqini beradi. «Bolalarni ularning sog'lig'iga zarar yetkazuvchi axborotdan himoya qilish to'g'risida»gi qonun g'ayriqonuniy harakatlardan jabrlangan bolalar haqidagi ma'lumotlarni, jumladan ularning surat va videolarini tarqatishni taqiqlaydi. 2019-yil 2-iyuldagi «Shaxsga doir ma'lumotlar to'g'risida»gi qonun surat va videoni himoyalanadigan ma'lumotlar qatoriga qo'shadi, lekin ma'lumotga shaxsiy va maishiy ehtiyojlar uchun ishlov berishni alohida ajratib ko'rsatadi. Muallifning fikricha, bu istisno suratni hamma ko'radigan ijtimoiy tarmoqlarga joylashga ham taalluqlimi, degan savol munozarali.
Adliya vazirligining qonun loyihasi bolalarni tasvir huquqining mustaqil sub'ekti deb tan oladi
Adliya vazirligi odamlarni roziligisiz suratga va videoga olishni taqiqlovchi qonun loyihasini tayyorladi. Unda bolalar tasvir huquqining mustaqil sub'ekti deb tan olingan, odamni ruxsatsiz suratga olish va tasviridan foydalanish mumkin bo'lgan holatlar aniq sanab o'tilgan. 2025-yil 7-oktabrda Oliy Majlis Qonunchilik palatasi loyihani ma'qullab, Senatga yubordi. Loyihaga ko'ra, 16 yoshga to'lmagan bola uchun rozilikni ota-onasidan biri yoki ularning o'rnini bosuvchi shaxs beradi. Qonun yakuniy qabul qilingan-qilinmagani va qachondan kuchga kirishi topilgan manbalarda aytilmagan.
Muallif ota-onalar va qarindoshlarga har bir suratni joylashdan oldin o'zlaridan so'rab ko'rishni maslahat beradi: bu bola o'n yildan keyin shu suratni ko'rsa, nimani his qiladi, surat uning roziligi bilan joylanyaptimi yoki faqat bizning xohishimiz bilanmi?